یونسکو طب سنتی ایران را جواب کرد

«چرتکه» درهشتمین اجلاس یونسکو در باکو به نام «چین» در فهرست جهانی ثبت شد؛ «چوگان» به نام قره باغ جمهوری آذربایجان. این کشور پیشتر هم «تار» را به نام خود در این فهرست جهانی ثبت کرده بود. در این میان ایران پرونده «طب سنتی» را برای ثبت به باکو برده بود که به دلیل نقص پرونده پذیرفته نشد. این پرونده درحالی برگشت داده شد که دو ماه پیش هم از سوی یونسکو به ایران ارجاع شده بود تا رفع نقص شود اما کارشناسان سازمان میراث فرهنگی بدون تصحیح پرونده سعی کردند شانس دوباره ثبت جهانی شدن طب سنتی را بیازمایند، آزمونی که نمره قبولی نگرفت. در این میان«محمدعلی نجفی» رئیس سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی وگردشگری اعتراض خود را برای ثبت «چوگان» به نام جمهوری آذربایجان به «هیراناند پورکیت» سرپرست دفتر منطقه ای یونسکو برد. به گفته «مهدی حجت» معاون میراث فرهنگی، ایران هم می تواند دوباره درخواست کند تا «چوگان» ایران به نام خودش ثبت شود. «ابوالفضل قارایف» وزیر فرهنگ جمهوری آذربایجان هم می گوید ما با هیات ایرانی دیدار کردیم و موارد غیر ضروری که به دوستی دو کشور ضربه می زند، حذف شدند. ریسک ایرانی در باکو کارشناسانی که «پرونده طب سنتی» را به باکو برده اند، می دانستند که ممکن است یونسکو دست رد به سینه ایران بزند؛ آنقدر که رسانه ها از آن به عنوان «ریسک بزرگ» یاد کردند. این مساله را «فرهاد نظری» مدیر کل دفتر ثبت آثار تاریخی، معنوی و طبیعی هم پیش بینی کرده بود. « ارزیاب های متفاوتی پرونده های یونسکو را بررسی می کنند. در این میان پرونده طب سنتی توسط ارزیاب فرعی یونسکو که ارزیاب اولیه محسوب می شود، «مرجوع» شد. معمولاً دیگر ارزیاب های یونسکو روی ارزیابی اول تاکید دارند؛ نه این که حتماً آن را بپذیرند اما برای رای نهایی، نظر ارزیاب اول بسیار مهم است به همین خاطر احتمال می دهیم که پرونده مرجوع شود.» با این حال ریسک حضور در هشتمین اجلاس را می پذیرند تا دست خالی به ایران برگردند. پرونده طب سنتی ایران به همراه ۱۰پرونده دیگر نامزدهای یونسکو برای ثبت در فهرست میراث معنوی بودند. پرونده ای که علاوه بر نظری، «یدالله پرمون» رئیس پژوهشکده مردم شناسی هم گفته بود عنوان پرونده ها ناقص است و احتمال ثبت این آثار در یونسکو اندک است. آنطور که خبرگزاری ایسنا می نویسد براساس خبری که از هشتمین اجلاس رسیده، کلیت پرونده طب سنتی ایران پذیرفته شده اما به شرطی این پرونده در فهرست میراث ناملموس جهانی به ثبت می رسد که سال آینده اصلاحاتی روی آن انجام شود. ۲۵۰۰ سال تاریخ جا ماند چرتکه هم به نام چینی ها ثبت جهانی شد. این پرونده بدون این که اعتراضی از سوی نمایندگان حاضر شنیده شود به تصویب کمیته میراث معنوی فرهنگی رسید، این درحالی است که قدمت استفاده از چرتکه در ایران به دوران«هخامنشیان» و حتی پیش از آن بازمی گردد. پرونده فرهنگی که می توانست نام ایران را هم در کنار کشور چین داشته باشد. چینی ها به چرتکه «چوشوان» می گویند. این ابزار نقش مهمی در توسعه هوش، ریاضی و فرهنگ سنتی درمیان مردم چین داشته و هنوز هم ابزاری مهم در آموزش مقدمات ریاضی برای دانش آموزان چینی مورد توجه است. چرتکه در ایران و ژاپن هم کاربردی امروزی دارد. چرتکه ای که رد پای آن را می توان در بسیاری از تمدن های اولیه چون «سومریان»، مصریان، ایرانیان، یونانیان، چینیان، رومیان و هندیان پیدا کرد. این تمدن ها هم هر یک در دوره ای از تاریخ از چرتکه استفاده می کرده اند. ایرانیان نیز در ۲۵۰۰ سال پیش یعنی در دوره امپراتوری هخامنشیان از چرتکه استفاده می کردند. همچنین گفته می شود عیلامیان نیز از چرتکه استفاده کرده اند؛ برخی منابع ایرانیان را نخستین کسانی می دانند که از چرتکه استفاده کردند.با این حال شواهدی نه چندان واضح نیز استفاده از آن را پیش از ایرانیان گزارش می کند. در روم قدیم نیز چرتکه لوحی مومی بود که با شن پوشیده می شد اما چرتکه تنها فرهنگ معنوی نبود که بدون حضور بخش ایرانی در فهرست یونسکو ماندگار شد. پرونده «قهوه خانه» که از سوی کشور ترکیه به یونسکو عرضه شده، در نشست کمیسیون میراث معنوی یونسکو به بررسی گذاشته شده که درصورت تصویب، ایران بار دیگر یکی از بازمانده های میراث معنوی و فرهنگی خود را از دست می دهد. این درحالی است که برای مثال رژیم غذایی مدیترانه ای نیز به صورت مشترک از سوی کشور های حوزه مدیترانه به پیشنهاد «پرتغال» مطرح شده اما تاکید شده که درتهیه این طرح کشورهای قبرس، یونان،اسپانیا مراکش و دیگر کشورهای منطقه مدیترانه نیز مشارکت فعال دارند. این رژیم غذایی قرن‎ها نقش مهمی در تغذیه و نیز تجارت و ارتباط فرهنگی کشورهای مختلف منطقه داشته است. مساله ای که می تواند برای پرونده های مشترک ایران با کشورهای همسایه هم اتفاق بیفتد. کشورهایی که روزگاری جزوی از سرزمین ایران بوده و در طول تاریخ و در وقایع مختلف جدا شده اند. چوگان آذربایجان به قره باغ محدود شد چوگانی که به نام چوگان آذربایجان ثبت جهانی شد؛ محدود به قره باغ است. اسم درستش می شود: «بازی سنتی چوگان با اسب قره باغی.» «ابوالفضل قارایف» وزیر فرهنگ جمهوری آذربایجان با ادعای این که بازی سنتی چوگان منعکس کننده تاریخ و فرهنگ جمهوری آذربایجان و متحد کننده خلق های بزرگ است، می گوید:« ما با هیات ایرانی دیدار کردیم و موارد غیر ضروری که به دوستی دو کشور ضربه می زند، حذف شدند.» به گفته «محمدرضا مجیدی» سفیر و نماینده دائم جمهوری اسلامی ایران در یونسکو، درخواست جمهوری آذربایجان برای ثبت بازی چوگان به آن شکل که مدنظر این کشور بود، پذیرفته نشد و تنها باکو توانست بازی محلی قره باغ را به عنوان چوگان آذربایجانی ثبت نماید. وی همچنین می گوید به دنبال اعتراض کشورمان بخش هایی از یک فیلم کوتاه مستند که در آن از اسامی مجعول استفاده شده و قرار بود ضمیمه سند رسمی اجلاس باشد به درخواست جمهوری اسلامی ایران حذف شد. در نهایت به دنبال دیدار هیات ایرانی با وزیر فرهنگ جمهوری آذربایجان و اعتراض ایران، دامنه ثبت درخواست جمهوری آذربایجان محدود و به نام بازی سنتی چوگان با اسب قره باغی در جمهوری آذربایجان ثبت شد. به گفته مجیدی با تلاش های به عمل آمده از سوی هیات جمهوری اسلامی ایران و همچنین مکاتبات صورت گرفته و مذاکرات قبلی و گفت وگوهای فشرده چند روز اخیر در مقر یونسکو و در باکو به صورت دوجانبه با مقامات آذربایجان و جلسه مشترک نمایندگان دو کشور با حضور مقامات یونسکو در مورد پرونده ارائه شده از سوی جمهوری آذربایجان در خصوص بازی سنتی چوگان، ضمن تاکید بر جایگاه والاو ارزشمند تاریخی چوگان در ایران و تاکید بر ضرورت ثبت مشترک و چند ملیتی مواریث فرهنگی مشترک که با روح کنوانسیون های فرهنگی مانند کنوانسیون ۲۰۰۳ میراث فرهنگی ناملموس همخوانی بیشتری دارد، مقرر شد در سند مربوط به این پرونده، اصلاحاتی در عنوان و اسناد پیوست بویژه فیلم ویدئویی صورت گیرد و اصطلاحات و عناوین مجعول که با حاکمیت ملی و تمامیت ارضی جمهوری اسلامی ایران در تعارض است حذف شود. همچنین به گفته مجیدی پرونده ثبت چند ملیتی و مشترک بازی سنتی چوگان در فهرست معرف یونسکو که فهرست اصلی است، در جلسات آتی کمیته میراث ناملموس یونسکو بررسی خواهد شد. آنطور که او می گوید یونسکو مقرر کرد در جلسات آینده کمیته، درخواست تمام کشورهای علاقه مند به الحاق به پرونده چوگان به عنوان یک پرونده چند ملیتی مورد بررسی و تصویب قرار گیرد. فرهاد نظری مدیرکل دفتر ثبت آثار سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری هم می گوید تلاش تیم اعزامی ایران به اجلاس یونسکو منجر شد آذربایجان به صورت رسمی و کتبی بپذیرد که چوگان ورزش آذری نیست. به گفته او هم با توجه به این که آذربایجان به طور رسمی پذیرفته است که خاستگاه چوگان، این کشور نیست امکان ثبت چندملیتی این ورزش نیز وجود دارد. همچنین آنطور که نظری می گوید: آذربایجان در فیلم مستندی که برای معرفی چوگان تهیه کرده بود از استان آذربایجان شرقی و استان آذربایجان غربی، با عنوان جعلی آذربایجان جنوبی یاد کرده بود که این مساله نیز با تذکر و پیگیری تیم اعزامی ایران اصلاح و حذف شد. درخواست جمهوری آذربایجان برای ثبت بازی چوگان به نام این کشور در شرایطی بود که بازی چوگان در ایران بیش از ۳ هزار سال سابقه دارد و علاوه بر میدان «نقش جهان» که بر اساس این بازی ساخته شده است، در اشعار بسیاری از شاعران ایرانی چون رودکی و فردوسی به بازی چوگان اشاره شده است. همچنین «تنگ چوگان» در بیشاپور اثری است که بازی چوگان در دوره ساسانی یعنی ۱۷۰۰ سال پیش را هم به اثبات می رساند. نامه به یونسکو جمهوری آذربایجان پیش از این با آذربایجانی خواندن نظامی گنجوی شاعر پرآوازه ایرانی و تخریب کتیبه های فارسی مقبره او، تار را نیز به نام خود ثبت کرده است. آن زمان هم کارشناسان ایرانی در جلسه حضور داشتند بدون این که اعتراضی داشته باشند. تخریب کتیبه های فارسی نظامی گنجوی واکنش «محمدعلی نجفی» رئیس سازمان میراث فرهنگی را در پی داشته است. او در دیدار با «هیراناند پورکیت» سرپرست دفتر منطقه ای از وی خواست تا مساله را پیگیری کند. آنطور که نجفی می گوید با توجه به این که کشور آذربایجان به دنبال ثبت مستقل ورزش چوگان بود می توان گفت این کشور موفقیتی به دست نیاورده چراکه پرونده به نام چوگان قره باغ ثبت شده است. به گفته او در متن اصلی سندی که در یونسکو به ثبت رسیده، ایران به عنوان خاستگاه اصلی این ورزش معرفی شده که این مساله راه را برای ثبت جهانی چوگان باز می کند. او آنطور که به پورکیت می گوید درباره این دو اتفاق ناگوار به مدیرکل یونسکو نیز نامه نوشته که البته هنوز پاسخ این دو نامه داده نشده است. این مساله به گفته نجفی ناخرسندی او را به دنبال داشته و از پورکیت می خواهد که هر دو نامه را پیگیری کند. پورکیت هم قول می دهد که نامه نجفی را به طور ویژه دنبال کند:« یونسکو به موضوعات مهم فرهنگی حساس است و این گونه مسائل را به طور جدی دنبال می کند.دغدغه دکتر نجفی دغدغه بجایی است و یونسکو به خاطر مسئولیتی که در حوزه فرهنگ دارد این موضوع را دنبال و به این دغدغه ها پاسخ خواهد داد.» بازهم یک پرونده ناقص دیگر ایران برای سال ۲۰۱۴ هم یک پرونده ناقص دیگری را از میان ۱۱ پرونده ناقص موجود به یونسکو ارسال کرده است. دهم آذرماه سال جاری بود که «مهدی حجت»، قائم مقام سازمان میراث فرهنگی طی نامه ای به یونسکو، پرونده «آیین باران خواهی» را از میان ۱۱ پرونده ای که ایران پیش از این به اجلاس میراث ناملموس یونسکو پیشنهاد داده بود، برای ثبت جهانی در سال بعد معرفی کرد. پرونده ای که گفته می شود نزدیک به معیارهای پنج گانه یونسکو است و احتمال ثبت آن بسیار زیاد است. «فرهاد نظری» مدیرکل ثبت آثار تاریخی، فرهنگی و طبیعی برخلاف پرونده طب سنتی به ثبت جهانی پرونده باران خواهی خیلی امیدوار است. به گفته او پرونده آئین باران خواهی این توانایی را دارد که معیارهای پنج گانه میراث ناملموس یونسکو را احراز کند. همین مساله باعث می شود تا او این اطمینان را بدهد که پرونده آئین باران خواهی مرجوع نمی شود و شانس آن برای ثبت، بسیار بیشتر از پرونده های دیگر است. البته او یک نکته دیگر را یادآوری می کند: «پرونده ارسالی به یونسکو انتخاب کنونی کارشناسان و مسئولان میراث فرهنگی نیست.» فرهادی می گوید: که درحال حاضر ما ناگزیر بودیم که یک پرونده از میان ۱۱ پرونده را برای سال ۲۰۱۴ انتخاب کنیم. به طوری که اگر این امکان وجود داشت که دخل و تصرفی انجام شود حتماً پرونده جدیدی برای سال آینده انتخاب می کردیم.» پرونده های خیمه شب بازی، دانش سنتی پخت نان اقوام ایرانی، دانش سنتی کشاورزی بومی ایران، چاپ کلاقه ای ایران، فیروزه تراشی ایران، مهارت های راهیابی در ایران، ابریشم کشی در روستای زاوین، مهارت های سنتی تولید پوشاک اقوام ایرانی، آئین ازدواج ایرانی، دانش سنتی معماری ایرانی، از جمله ۱۰ پرونده دیگری بود که متولیان میراث فرهنگی در سال های گذشته آن ها را به یونسکو پیشنهاد داده بودند در این میان، پرونده طب سنتی ایران توسط کارشناسان ارزیابی یونسکو به دلیل بیش از حد فراگیر بودن این پرونده، به ایران مرجوع شد. اشکالی که در پرونده های دیگری که ایران به یونسکو پیشنهاد داده بود نیز وجود دارد. نظری یک نکته را هم وعده می دهد:« با این وجود برای سال جدید دفتر ثبت آثار تاریخی فهرستی جدید انتخاب کرده که قرار است به یونسکو ارائه دهد. این پرونده ها فوق فراگیر و ناقص نیستند و مورد تایید کارشناسان ایرانی و ارزیابان یونسکو است.» طلب باران خواهی یک ماه پیش بود که رسانه ها نسبت به ثبت بازی چوگان به نام کشور آذربایجان هشدار دادند. از همان زمان بود که سازمان میراث فرهنگی و از جمله نجفی رئیس آن شروع به نامه نگاری کرد تا بالاخره تلاش ها در هشتمین اجلاس جهانی یونسکو در باکو جواب داد و جای خالی برای ایران و ثبت میراث ۳ هزارساله آن باز شد. باید قبول کرد که این رسانه ها بودند که کم کاری سازمان میراث فرهنگی را جبران کردند تا هنوز هم امیدی به ثبت جهانی چوگان به نام ایران باشد. براساس قوانین سازمان یونسکو هر کشور در یک سال تنها فرصت ثبت یک پرونده را دارد اما ایران یک سال را برای ثبت پرونده طب سنتی از دست داد. پرونده طب سنتی به خوش شانسی بازی «چوگان» نبود و نقص پرونده آن رسانه ها را حساس نکرد. در نهایت رسانه های تخصصی بودند که به آن پرداختند. شاید اگر این پرونده هم دغدغه همه رسانه ها می شد، ایران یک سال فرصت را از دست نمی داد و کارشناسان فرصت کوتاه پیش آمده را مغتنم می شمردند و پرونده را تکمیل می کردند. طب سنتی که «ابوعلی سینا» پزشک مشهور ایرانی نقش پررنگی در آن دارد. از سوی دیگر کشور تاجیکستان پیش از آن از ابوعلی سینا به عنوان اندیشمندی تاجیکی نام برده، دانشگاهی به نام او دارد و عکس بوعلی روی پول ملی آن ها خودنمایی می کند همچنین ایران پرونده «طلب باران» یا«باران خواهی» را برای ثبت در سال ۲۰۱۴ در برنامه کاری خود دارد. پرونده ای که ناقص است و افکارعمومی امیدوارند که این بار کارشناسان ایرانی از اجلاس آینده یونسکو دست پر به کشور برگردند.

نویسنده مطلب: دکتر مهدی فهیمی